دستورالعمل بيماري هاري

مقدمه و اهميت بيماري :

هاري يك بيماري عفوني حاد و كشنده ويروسي است كه به دو شكل تحريكي ( هاري خشمگين ) و ساكت ( هاري فلجي ) ظاهر مي شود . اين بيماري مخصوص گوشتخواران اهلي و وحشي بوده ، انسان و ساير حيوانهاي خونگرم پستاندار ،‌به طور تصادفي و اغلب از طريق حيوان گزيدگي به آن مبتلا مي شوند .

اهميت بيماري هاري :

1.          ميزان كشندگي بالا ( صد در صد ) ، به طوري كه پس از ظهور علائم باليني چه در انسان و چه در حيوان ، قابل درمان نبوده و بيمار محكوم به مرگ خواهد بود .

2.         افزايش روند موارد حيوان گزيدگي در انسان ، به طوري كه به ناچار سالانه مبالغ زيادي صرف خريد سرم و واكسن ضد هاري جهت درمان پيشگيري آسيب ديدگان مي شود .

3.                تلفات دام و خسارتهاي اقتصادي ناشي از اين بيماري كه در دام ها ايجاد مي شود .

روند سالانه ي حيوان گزيدگي در ايران رو به افزايش است . به طوري كه در 100000 نفر جمعيت ، اين ميزان از 1/35 مورد در سال 1366 به 151 مورد در سال 1381 رسيده است . بر اساس بررسيهاي آماري در استانهاي مختلف ،‌بيش از 85% از موارد حيوان گزيدگي توسط سگ اتفاق مي افتد كه بيشتر اين موارد به سگهاي خانگي و سگ گله اختصاص دارد و متأسفانه علت اصلي آن ، عدم قلاده گذاري است . افزايش ميزان حيوان گزيدگي در انسان ، طي سالهاي اخير را مي تواند به دلايل مختلفي مربوط دانست . از جمله ، اجراي برنامه هاي آموزشي در جهت بالا بردن سطح آگاهي مردم در زمينه خطرهاي ناشي از گاز گرفتن توسط حيوان و اهميت درمان پيشگيري به موقع در عدم بروز علائم هاري در انسان از يك طرف و كاهش فعاليت كميته هاي اتلاف سگهاي ولگرد از طرف ديگر است .

عامل بيماري

عامل هاري ، ويروس است . اين ويروس تحت تأثير خشكي و حرارت 56 طي يك ساعت ،‌اشعه ماوراء بنفش ، فرمالين و اتانول 40 تا 70 درصد ،‌‌آب و صابون غير فعال مي شود .

راههاي سرايت بيماري

 

1.       گاز گرفتن

اصلي ترين راه سرايت بيماري ، گاز گرفتن به وسيله حيوان هار است . البته از طريق كشيده شدن پنجه آغشته به بزاق حاوي ويروس هاري ( به ويژه در گربه و گربه سانان ) نيز بيماري منتقل مي شود .

2.     پوست

از طريق پوست سالم ، هاري سرايت پذير نيست . ولي از راه كوچكترين خراش يا زخم در پوست ، اين بيماري منتقل مي شود .

3.    نسوج مخاطي

 سگها و گربه هاي به ظاهر سالم كه در اواخر دوره نهفتگي بيماري هاري هستند و هنوز علائم باليني هاري در آنها ظاهر نشده است ، از طريق ليسيدن لب ، چشم و بيني كودكاني كه با آنها بازي مي كنند بيماري هاري را انتقال مي دهند .

4 – تنفس

سرايت هاري از طريق تنفس به ويژه در غارهاي محل زندگي خفاش هاي آلوده ، امكان پذير است .

5 – دستگاه گوارش

انتقال از اين راه بعيد است ، ولي حيوان گوشتخوار ممكن است به ندرت از طريق خوردن لاشه حيوانهاي مرده در اثر ابتلا به هاري به اين بيماري مبتلا شوند . به هر حال بايد از خوردن گوشت و فرآورده هاي دامهاي مبتلا به هاري خودداري كرد .

6 – جفت

از آنجا كه در يك بررسي ويروس هاري را از جنين  رحم و تخمدانهاي يك حيوان ماده جدا كرده اند . انتقال هاري از طريق جفت نيز بعيد نيست .

7 – وسايل آلوده

ويروس هاري بسيار حساس است و در مقابل نور و خشكي به سرعت از بين مي رود ، بنابراين هاري از طريق وسايل آلوده فقط در موارد استثنايي منتقل مي شود .

8 – انسان به انسان

تا به حال ، موارد معدودي انتقال هاري از انسان به انسان از طريق پيوند اعضا در دنيا گزارش شده است ( دو مورد نيز از ايران در پيوند قرنيه در سال 1373 ) ، بنابراين ، پيوند از جسد آلوده به ويروس هاري ممكن است باعث انتقالي بيماري شود و به همين دليل هر گاه علت مرگ معلوم نبوده يا علائمي مبني بر آلودگي دستگاه عصبي مركزي در هنگام مرگ وجود داشته باشد . بايد از پيوند عضو يا بافت جسد جلوگيري شود .همچنين در بررسي سال 1985 در پاكستان ، ابتلاي تعدادي نوزاد به هاري ناشي از آلودگي شخص ختنه كننده بود كه مراحل آخر دوره نهفتگي بيماري را طي مي نموده و طبق سنت ، محل ختنه را به بزاق خود آغشته كرده است .

علائم بيماري در حيوان

تمام پستانداران خونگرم اهلي و وحشي به بيماري هاري حساس هستند. طي بررسي هاي مختلف كارشناسان انستيتو پاستور ايران روي خفاش هاي نقاط مختلف ايران تاكنون مورد مثبتي مشاهده نشده است .دوره نهفتگي در سگ و گربه معمولاً 2 تا 3 هفته و گاه چند ماه است . در خصوص بروز علائم هاري در حيوان بايد به اين نكته مهم توجه داشت كه در برخي موارد ، 3 تا 10 روز قبل از بروز علائم باليني در سگ و گربه ويروس موجود در بزاق حيوان مي تواند بيماري را منتقل كند . به عبارت ديگر اگر بزاق سگ و گربه در زمان گاز گرفتن به ويروس هاري آلوده باشد ، علائم باليني حداكثر تا 10 روز بعد در حيوان ظاهر شده و خواهد مرد .

به همين دليل پس از هر گاز گرفتن توسط اين دو حيوان بايد آنها را تا 10روز در قرنطينه نگه داشت . پس از طي دوره نهفتگي ، اولين علامت بيماري ، تغيير در رفتار و عادتهاي حيوان است ، به نحوي كه يا بيش از اندازه به صاحب خود انس و الفت پيدا مي كند و مثل اين كه از او كمك مي طلبد يا عصباني و بدخو شده ، غذاي خود را به دليل اختلال در بلع به خوبي نمي خورد .

پيشرفت بيماري در برخي موارد به صورت فلجي ( هاري ساكت ) بوده ، حيوان به گوشه اي پناه مي برد و ابتدا دست ها ، سپس پاها و بعد ساير اندام ها فلج شده و در نهايت به علت فلج دستگاه تنفسي مي ميرد ،‌ولي در بيشتر موارد ، پس از دوره تغيير رفتار ، حيوان پريشان و مضطرب و كم كم وحشي و درنده ( هاري خشمگين ) مي شود و به گاز گرفتن سنگ و چوب و اشياي مختلف پرداخته و محل زندگي خود را ترك مي كند و بدون هدف به هر جايي مي رود و به هر كس و هر حيوان سر راه خود حمله مي برد . در نهايت ، پس از مدتي در اثر دوندگي زياد و گرسنگي و تشنگي به علت عدم قدرت بلع ،‌كف از دهانش سرازير شده و پي در پي زمين مي خورد ، صداي پارس حيوان خشن ، ناموزن و بريده بوده و درندگي در چهره اش هويدا است .

علائم باليني در انسانبه چهار مرحله تقسيم مي شود :

الف: دوره کمون بيماری: دوره کمون بيماری هاری در انسان معمولا بين 2 تا 8 هفته و گاهی کمتر تا 5 روز و بطور نادر تا يکسال و بيشتر می باشد عوامل بسياری در طول دوره کمون بيماری دخالت دارند که مهمترين آنها عبارتند از:

v           فاصله محل گاز گرفتگی تا مغز : هر چه اين فاصله کمتر باشد بيماری زودتر ظاهر خواهد شد.

v      وسعت جراحات :هر چه وسعت جراحات بيشتر باشد انتشار ويروس بيشتر و دوره کمون کوتاهتر خواهد بود.

v      نوع حِيوان مهاجم :گاز گرفتگی بوسيله حيوانات وحشي خصوصا گرگ خطرناک و سريع الا نتشار تر از گزش حيوانات اهلی است.

v      کيفيت محل گاز گرفتگی: گاز گرفتگی هائی که از روی لباس انجام گيرد دوره کمون بيشتری از موارد مشابه در نقاط عر يان بدن را خواهد داشت.

v           سن : در بچه ها دوره کمون کوتاه تر از بزرگسالان می باشد.

v      عوامل ديگر : عوامل ديگری مثل حدت ويروس و راه ورود ويروس در دوره کمون بيماری موثرند(اگر ويروس از راه تنفس وارد شوند دوره کمون کوتاهتری خواهد داشت.)

ب: دوره مقدماتی: پس از طی دوره کمون دوره مقدماتی ظاهر می شود اين دوره 2-3 روز قبل از ظهور علائم اصلی بيماری است و مهمترين نشانيهای اين دوره عبارتند از : خستگی  بی اشتهائی  افسردگی بيقراری  تف اندازی سوزش و خارش و گاهی درد محل گزيدگی هيجان تحريک پذيری بيخوابی  تب و دردهای شکمی  مدت اين دوره معمولا دو تا سه روز بيشتر نبوده ولی گاهی يکهفته تا ده روز بطول می انجامد.

ج : دوره برانگيختگی : مهمترين علائم اِين دوره تحريک پذيریشديد بيمار است که در اثر کوچکترين صدا يا نور يا ساير محرکها بشدت متشنج و دچار انقبا ضات شديد عضلانی شده خود را به در و ديوار زده و اطراف دهان او را کف می پو شاند بيمار عطش فراوان داشته ولی بعلت انقباض عضلات گلو قادر به نوشيدن آب نمی باشد و هنگام نوشيدن عق می زند و احساس خفگی می نمايد بدين جهت با ديدن يا شنيدن صدای آب بشدت تحريک می گردد( هيدروفوبی) هم چنين عبور هوااز روی صورت نِيز باعث تحر ِيک بيمار می شود (آئروفوبی).

 

انسان هار بطور کلی نسبت به تمام محرکهای فيزيکی شيميايی حسی و بويايی عکس العمل شديد نشان ميدهدولی اِين عکس العمل ها و رفتارهای تهاجمی 5-1 دقيقه بيشتر طول نکشيده و در فواصل پيدايش آنها بيمار خسته و کو فته آرام و بيحال بر روی تخت يا زمين می افتد. صدای بيمار خشن لبها بر گشته  نگاه او ثابت و متحير و مر دمک چشم متسع و اشک از چشمان وی سرا زير می شود.گاهی حالت لوچی ظاهر می گردد غا لبا استفراغ شديد و خون آلوده وجود دارد قدرت تکلم از بيمار سلب شده صدائی شبِيه به صدای حيوان مهاجم از خود در می آورد  اگر بيمار مرد باشد نعوذ درد ناکی عارض می گر دد و بيمار با استمناء پياپی در صد تسکين درد می آيد . درجه حرارت بدن کمی بالا می رود و ندرتا به 40 درجه می رسد . عرق در ابتدای بيماری زياد است ولی بتدريج کم می شود.

 

د : دوره اغماء : بيمار بتدريج با افزايش و تشديد انقبا ضات عضلانی و نخوردن غذا و نياشاميدن آب نا توان و فرسوده شده و در اثر انقبا ضات شديد عضله قلب و بالا خره فلج دستگاه تنفسی فوت می نمايد ضمنا نوع فلجی در بيمارهار از نوع بالا رونده و قرينه می باشد به همين جهت گاهی با بيمار ی گيلن باره اشتباه می شود. نکته جالب اين که از ابتدا تا انتها ی بيماری هوش و حواس بيمارپا بر جا بوده و با طرافيان خود با ايما و اشاره تو صيه می کند که به او نزديک نشوند و اين يک معيار تشخيص برای پزشک معالج می باشد.

 

ه: مرحله مرگ

معيارهای تشخيص آزما يشگاهی: جدا کردن ژن ويروس به روش FA ( فلو ئور سنت آنتی بادی) در بافت مغز جمع آوری شده از جسد پس از مرگ

 

تشخيص : در صورت ظهور علائم حاد عصبي به شكل هيجاني يا فلجي و به ويژه اگر سابقه گاز گرفتن يا خراش توسط حيوان وجود داشته باشد و بيمار به سرعت وارد كما شود و در مدت 7 تا 10 روز فوت كند ، هميشه بيماري هاري مطرح است .

درمان

در صورت شروع علائم هاري ، بيماري درمان پذير نيست و با وجود مراقبتهاي كامل ، بيماران در طي يك تا دو هفته پس از شروع علائم مي ميرند . تاكنون فقط 3 مورد بهبودي از بيماري هاري گزارش شده است .  بيمار مبتلا به هاري بايد در اتاق ايزوله تحت مراقبتهاي ويژه قرار گيرد ، به اين ترتيب كه پس از بستري كردن بيمار در يك اتاق كم نور در ومحلي بي سروصدا ،‌ساكت و آرام اقدامهاي ذيل را انجام داد :

      v        تزريق داروهاي آرام بخش و ضد تشنج

      v        جايگزيني مايع و الكتروليت

      v        تزريق آنتي بيوتيك در صورت وجود عفونت

      v        باز نگه داشتن راههاي تنفسي

      v        درمان نارسايي تنفسي و قلبي عروقي

 

اقدامهاي لازم در برخورد با بيمار مشكوك به هاري و موارد تماس

الف ) استفاده از وسايل حفاظتي شامل : دستكش ، ماسك ؤ گان ، عينك و …. جهت كاركنان بيمارستان ملاقات كنندگان و ساير كساني كه به نحوي با بيمار در تماس هستند .

 

ب ) واكسيناسيون كامل هاري ( 5 نوبتي ) در موارد زير :

      ¨        كاركناني كه در مراقبت و درمان بيمار فعاليت دارند .

      ¨        افراد در تماس مستقيم با بيمار ، مانند افراد خانواده

      ¨        افراد در تماس غير مستقيم با بيمار از طريق وسايل آلوده به ترشحات

 

ج ) سرم ضد هاري و واكسيناسيون كامل هاري ( 5 نوبتي ) در موارد زير :

      ¨        افراد در تماس كه داراي زخم باز يا ترك در پوست هستند .

      ¨        افرادي كه در طي تماس با بيمار يا جسد دچار صدمه به پوست شده اند .

      ¨        هر گونه تماس با ترشحات آنها ( پوستي يا مخاطي و …. )

د ) ضد عفوني يا معدوم كردن وسايل آلوده به ترشحات بيمار

 

ه ) دفن بهداشتي ويژه جسد افراد مبتلا به هاري

در اين موارد بايد جسد را پس از ضدعفوني در يك كيسه نايلوني ضخيم و نفوذ ناپذير قرار داده و به طور عمقي دفن نمود .

اقدامهاي درمان پيشگيري در خصوص افراد حيوان گزيده

 با توجه به  وضعيت اپيدميولوژيك ايران ، در تمام موارد حيوان گزيدگي ، بايستي حيوان را مشكوك به هاري تلقي نموده و اقدامهاي لازم را بلافاصله انجام داد تا خلاف آن ثابت شود  موضوع از نظر هاري منتفي گردد . همچنين براي شخص حيوان گزيده با هر قدر تأخير در مراجعه بايستي اقدام هاي لازم فوري انجام شود .

1-  زدودن و خارج كردن ويروس هاري از محل زخم : اين عمل كه به طريق فيزيكي و شيميايي انجام مي شود ، مهمترين اقدام براي درمان پيشگيري از ابتلا به هاري است . مي تواند ادعا كرد كه درصد بالايي از پيشگيري به رعايت كامل همين نكته مربوط است و اگر بتوان فوري و هر چه زودتر و در ساعات اوليه پس از گاز گرفتن ، با آب تميز و صابون ، لا به لاي زخم را حداقل به مدت 5 تا 10 دقيقه به طور عميق شستشو و در جريان آب روان قرار داد ، كمك بسيار موثري در دفع و خارج كردن ويروس از زخم خواهد شد .

2 – خارج كردن كف صابون از لا به لاي زخم : با استفاده از شيلنگ آب يا پيستوله آب پاش بايد كف باقيمانده صابون در لا به لاي زخم كاملاً شسته شود . زيرا باقي ماندن صابون اثر بعضي از مواد ضد عفوني كننده مورد استفاده پس از شستشو را خنثي مي نمايد .

3 – قطع كامل قسمتهاي له شده و نكروزه

4 – ضد عفوني زخم با محلول بتادين يا الكل اتيليك 40 تا 70 درصد و يا ساير مواد ويروس كش

5 – خودداري از بخيه زدن زخم حيوان گزيده ،‌زيرا ويروس هاري بسيار حساس بوده و در مقابل نور و اكسيژن هوا ، قدرت بيماريزايي خود را از دست مي دهد . البته در مورد زخم هايي كه شريان هاي خونريزي دهنده دارند و يا جراحت هايي كه موجب پارگي صفاق يا جنب يا عريان شدن استخوان مي شوند ، مي توان اقدام هاي ترميمي شامل بخيه زدن شريان و ساير اقدام هاي لازم را توسط پزشك متخصص جراح انجام داد كه در اين صورت بايستي مقداري سرم هاري را در داخل و  اطراف زخم انفيلتره نمود .

6 – تزريق سرم ضد هاري ، مطابق پروتكل درمان پيشگيري سازمان جهاني بهداشت .

سرم ضد هاري مورد استفاده در ايران ، ايمونوگلوبولين اختصاصي ضد هاري تهيه شده از پلاسماي انساني و بدون عارضه است  مقدار تزريق 20 واحد به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن محاسبه مي شود و در صورت امكان ، قسمت اعظم سرم به صورت انفيلتراسيون در اطراف زخم و مابقي به صورت عضلاني در ناحيه سرين تزريق مي گردد .

سرم ضد هاري بايستي در داخل يخچال با برودت 0-8 نگهداري شود و نبايد زير صفر درجه باشد . در ضمن ، ويالهايي را كه محتواي آنها تغيير رنگ داده است نبايد مصرف كرد . اگر حجم سرم مورد نياز مجروح بيش از 5 ميلي ليتر باشد . بايد در دو محل جداگانه تزريق شود . زيرا تزريق مقدار زياد سرم در يك محل موجب آزردگي عضله و احتمالاً آبسه خواهد شد .

در صورتي كه سرم ضد هاري انساني ( هومولوگ ) در دسترس نبوده و استفاده از نوع حيواني ( هترولوگ ) الزامي باشد ، اولاً بايستي قبل از تزريق ، تست حساسيت انجام داد . ثانياً به ازاي هر كيلوگرم وزن بدن مجروح 40 واحد محاسبه و تجويز شود .

7 – تزريق واكسن ضد هاري ، واكسن ضد هاري در پنج نوبت ، روزهاي صفر ، 3 ، 7 ، 14 و  30 به صورت عضلاني و حتماً در عضله دلتوئيد باز و تزريق مي شود . در اطفال كمتر از دو سال بايد در ناحيه فوقاني و جانبي ران تزريق شود و هرگز نبايستي سرين را به عنوان محل تزريق انتخاب كرد . معمولاً 7-10 روز پس از اولين تزريق واكسن ، آنتي بادي در بدن شخص ظاهر مي شود و اگر شخص قبلاً واكسينه شده باشد و تزريق واكسن به عنوان يادآور تزريق گردد ، ظهور آنتي بادي زودتر خواهد بود .

 8 – تزريق سرم و واكسن ضد كزاز ( توأم يا ثلاث ) : با توجه به امكان ورود عامل بيماري كزاز به علت جراحت ايجاد شده ، استفاده از سرم و واكسن ضد كزاز بر اساس آخرين دستورالعمل ايمن سازي كشور الزامي است .

9 – آنتي بيوتيك تراپي : به منظور پيشگيري از عفونتهاي ثانويه ، تجويز آنتي بيوتيكي ماند كوآموكسي كلاو يا هر آنتي بيوتيك ديگر توسط پزشك ضروري است .

10 – تحت مراقبت قرار دادن حيوان مهاجم : در صورتي كه حيوان مهاجم سگ يا گربه و در دسترس باشد ، بايستي به مدت 10 روز آن را بسته و تحت نظر باشد . در اين مدت نيز آب و غذاي كافي در اختيار حيوان قرار گيرد . در صورتي كه طي اين مدت ، حيوان تلف شده و يا علائم هاري را نشان دهد . به احتمال زياد به هاري مبتلا بوده و بايستي واكسيناسيون ضد هاري را تا نوبت آخر جهت فرد حيوان گزيده انجام داد و نمونه بافت مغزي حيوان و ياسرحيوان جهت آزمايش به انستيتو پاستور ايران ارسال گردد . در صورت عدم بروز علائم هاري و نمردن حيوان در دوره تحت نظر ، به طور قطع حيوان هار نيست و بايد از ادامه واكسيناسيون شخص خودداري شود .

نكته هاي مهم و آخرين توصيه هاي سازمان جهاني بهداشت و كميته فني كشورهاي در درمان پيشگيري ضد هاري آسيب ديدگان حيوان گزيده :

1.         بر اساس آخرين توصيه هاي سازمان جهاني بهداشت ، آسيب ديدگان گاز گرفته توسط جوندگاني مانند موش خانگي و صحرايي و خرگوش به درمان پيگيري نيازي ندارند ، مگر در آينده كه از طرف انستيتو پاستور ايران اعلام شود . البته درباره آسيب ديدگان گاز گرفته توسط موش خرما و راسو درمان پيشگيري ضد هاري ضروري است .

2.        افرادي كه قبلاً تحت درمان با واكسن كشت سلولي بوده اند ، اگر دوباره توسط حيواني گزيده شوند . در صورتي كه فاصله واكسيناسيون قبلي و گاز گرفته شدن فعلي وي كمتر از 4 سال باشد ، تزريق دو نوبت واكسن در روزهاي صفر و 3 الزامي است . اگر محل گاز گرفتن ناحيه سر و صورت است و يا فاصله واكسيناسيون قبلي و گاز گرفتن فعلي بيش از 4 سال باشد ، باستي واكسيناسيون را دوباره شروع نمود .

3.       افرادي كه واكسيناسيون كامل شده اند اگر دوباره توسط حيواني گزيده شوند تزريق سرم به آنان توصيه نمي گردد .

4.        افراد گاز گرفته توسط سگ واكسينه به علت عدم اعتماد به ايمني و امكان انتقال بيماري هاري بايد طبق دستورالعمل تحت درمان پيشگيري قرار گيرند .

5.        واكسيناسيون كاركنان در معرض خطر هاري عليه اين بيماري ( ايمن سازي قبل از مواجهه ) ، نظير دامپزشكان ، تكنيسين هاي دامپزشكي ، كارگران كشتارگاهها ، خدمه باغ وحش ، شكارچيان ، شكاربانان حفاظت محيط زيست ، چوپانان ، مسئولان هاري در مركز بهداشت ، كاركنان آزمايشگاه هايي كه با ويروس هاري سروكار دارند ، بايد به يكي از دو روش زير انجام شود :

1– سه نوبت در روزهاي صفر 7 ، 21 يا 28

2 – سه نوبت در روزهاي صفر ، 28 ، 56 اگر مصون سازي فوريت نداشته باشد .

در هر صورت ، پس از اعمال هر يك از اين دو روش ، براي حفظ مصونيت در صورت امكان اندازه گيري تيتر آنتي كر ضد هاري در خون ، هر سال يك بار و تزريق يك نوبت واكسن ، در صورت نقصان تيتر ضروري است . در غير اين صورت ، بايد هر ساله يك نوبت واكسن ضد هاري به عنوان يادآور تزريق شود . در ضمن ، اگر واكسيناسيون شخص به منظور مسافرت به مناطق آندميك هاري انجام مي شود ، شروع مسافرت بايد حداقل يك ماه بعد از تزريق سومين نوبت واكسن انجام پذيرد .

كنترل و پيشگيري هاري درخانه بهداشت

1.    آموزش چهره  به چهره روستائيان و شوراهاي بهداشتي در خصوص اهميت بيماري هاري ، راه هاي انتقال و جلوگيري از ابتلا و نقش درمان پيشگيري فوري در جلوگيري از ابتلا

2.   شستشوي محل جراحت فرد حيوان گزيده با آب و صابون و ارجاع فوري به مركز درمان پيشگيري هاري شهرستان و آموزش وي در زمينه خطرهاي بيماري و نقش درمان پيشگيري در جلوگيري از ابتلا به هاري

3.    ارجاع فوري مجروح به مركز درمان پيشگيري شهرستان

4.   پيگيري ادامه واكسيناسيون عليه هاري در فرد مجروح و راهنمايي وي در صورت عدم مراجعه به موقع از طريق مركز بهداشت شهرستان ، پيگيريها بايستي خيلي دقيق و جدي باشد و تا زماني كه ابتلاي حيوان مهاجم به هاري منتفي نشده است ، در هر صورت حيوان گزيده نبايد رها گردد و به طور جدي تا تعيين تكليف و تكميل برنامه واكسيناسيون از وضعيت وي مراقبت و پيگيري شود .

5.   آموزش دامداران و روستاييان در خصوص همكاري با مسئولان دامپزشكي در زمينه شناسايي و قلاده زدن و واكسينه نمودن سگهاي خانگي و سگ گله عليه هاري

6.     جلب همكاري و مشاركت مردم در زمينه جمع آوري و دفن صحيح زباله

7.    خودداري از كشتارهاي غير مجاز دام

 

|+|